Fez

Fez

931
Fez El Bali Maroko
Garbarnie, Fez El Bali

Fez – najstarsza z czterech historycznych stolic Maroka (oprócz Rabatu, Marrakeszu i Meknes). Obecnie jest to największy po zachodniej stronie Afryki ośrodek kultury islamskiej. Liczy sobie niespełna milion mieszkańców. Wedle danych spisu ludności z 2004 roku Fez jest czwartym co do wielkości miastem Maroka po Casablance, Rabacie i Marrakeszu.

Historia Fezu

Miasto zbudował w 789 roku władca Idris I, założyciel dynastii Idrysydów. Przypuszcza się, że nazwa miasta pochodzi od arabskiego słowa oznaczającego motykę. Wedle legendy właśnie motyką (przy tym nie byle jaką, bo złotą) zostały zakreślone granice twierdzy, którą zdecydował się wznieść Idris I. Nawiasem mówiąc, Idris I był potomkiem Mahometa, dlatego jego grobowiec znajdujący się w Fezie ma status jednego z głównych miejsc świętych położonych na terytorium Maroka.

Nowo założone miasto przyciągało zarówno Arabów i Berberów, jak i chrześcijan i Żydów. Berberzy osiedlali się na prawym brzegu wadi Fez, Arabowie na lewym. W 814 roku około trzysta rodzin przybyłych z Andaluzji i Kordoby osiedliło się na berberyjskim brzegu i odtąd wschodnią część miasta nazwano dzielnicą andaluzyjską.

W 825 roku w Fezie schroniło się kilkuset uciekinierów z tunezyjskiego świętego miasta Kajrawan. Zajęli oni dzielnicę na lewym brzegu, którą nazwano Kajrawane, od miejsca pochodzenia jej mieszkańców. W kilka lat później wnuk Idrisa II rozkazał wznieść w obu dzielnicach meczety przeznaczone na piątkowe modły – Andaluzyjski i Kajrawijin.

Pierwsze wieki istnienia miasta miały bardzo burzliwy przebieg. Dwie dzielnice miasta były oddzielone murami, co odzwierciedlało także stałe różnice i nie kończącą się rywalizację mieszkańców, którzy utworzyli w zasadzie dwa odrębne miasta.

Mimo wszystkich niepokojów wewnętrznych i niewielu zewnętrznych zakłóceń, Fez bardzo szybko przekształcił się w pomyślnie rozwijające się i zamożne miasto.

W XI w. Fez podbili Almorawidzi i zburzyli mury między dwiema głównymi częściami miasta. Powiększyli również meczet Kajrawijin. Poprawa sytuacji ekonomicznej miasta, która rozpoczęła się za czasów Almorawidów, była związana z rozkwitem handlu z Hiszpanią i trwała także w XII wieku za panowania Almohadów.

W końcu XII wieku Fez stał się jednym z największych ośrodków świata islamu, dlatego nie powinno dziwić, że w połowie XIV wieku przedstawiciele dynastii Merynidów uczynili Fez stolicą państwa marokańskiego.

W 1248 roku Merynidzi zdobyli miasto i wówczas odzyskało ono swój status stolicy, który za czasów Almohadów i Amorawidów utraciło na rzecz Marrakeszu. Epoka Merynidów, czyli trzy wieki pokoju i porządku, była prawdziwie złotą erą w historii miasta.

W wiekach XIV i XV Fez, z ponad 100 000 mieszkańców, Fez był nie tylko ważnym ośrodkiem handlu i rzemiosła, ale przekształcił się w intelektualne i naukowe centrum Afryki północnej. Przejmując po chrześcijańskim podboju Andaluzji tradycje mauretańsko-hiszpańskie, Fez stał się zachodnią metropolią świata islamskiego.

W połowie XVI wieku, wraz z przejęciem władzy przez dynastię Saadytów, miasto zaczęło podupadać.

W wieku XVIII i XIX w mieście miały miejsce zamieszki, klęski głodu, epidemie, oblężenia, grabieże i inne plagi czasów wojennych. Bramy miejskie zostały zniszczone, a następnie odbudowane. Po śmierci sułtana Mulaja Hassana w roku 1894 życie na królewskim dworze uległo rozprężeniu i coraz bardziej zaczęły się umacniać wpływy europejskie. Tron objął nieletni władca Mulaj Abd El Aziz.

Podejrzani władcy, nieuczciwi i nielojalni, przyczynili się do zadłużenia państwa i doprowadzili do konfliktu sułtana z religijnymi przywódcami miasta, którzy przestali go popierać, a w 1908 roku ogłosili nowym władcą jego brata Hafiza. Wywołało to niezadowolenie plemion berberyjskich z najbliższych okolic, które po raz kolejny przystąpiły do oblężenia miasta. Jedyną rzeczą, jaka pozostała sułtanowi, była prośba o wsparcie ze strony Francuzów.

W maju 1911 roku do Fezu po raz pierwszy wkroczyły oddziały chrześcijańskie. Władze francuskie postanowiły przenieść stolicę do Rabatu. W ten sposób Fez po wielu wiekach przestał odgrywać istotną rolę na politycznej mapie kraju.

Obecny władca Hassan II odwiedza miasto swoich przodków raz w roku podczas swojej podróży po Maroku.

Zabytki Fezu

El Bali, Fez
El Bali, Fez

Miasto składa się z trzech głównych dzielnic. Najbardziej interesująca z nich – medyna (Fez El Bali) – otoczona jest prastarym murem obronnym. Medyna Fezu poraża swoimi rozmiarami – to jedna z największych stref przeznaczonych dla ruchu pieszego na świecie, nawiasem mówiąc, wpisana na listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO. Nietrudno się tu zgubić, albowiem ponad dziewięć tysięcy uliczek i niewielkich zaułków tworzących medynę nie ma nazw ze względu na swoje niewielkie rozmiary. Wiele ulic jest tak wąskich, że piesi, idąc nimi, dotykają swoimi ramionami ścian. Nawiasem mówiąc, medyna Fezu jest najstarszą medyną w Maroku.

Bramy miejskie są zarówno początkowym, jak i końcowym punktem wycieczek po mieście. Aby ułatwić wejście do medyny, w murach miejskich wykonano kilka dodatkowych przejść. Jednym z najważniejszych ogólnodostępnych przejść jest główna brama Bab El Hadid na południu prowadząca do Plaza Er Rsif. Tą drogą można dotrzeć do serca medyny nawet taksówką lub autobusem.

Brama Bab Bou Jeloud, Fez
Brama Bab Bou Jeloud, Fez

Bramy, które niewiele się zmieniły w ciągu wieków, to przede wszystkim Bab Bou Jeloud, Bab Guissa i Bab Ftouh. Bab Bou Jeloud prowadzi do medyny od zachodu. W sąsiedztwie położone są liczne przystanki autobusowe, postoje taksówek, tanie hoteliki, restauracje, kawiarenki i kina. Podążając głównymi ulicami Talaa el Kebira i Talla el Seghira dociera się wprost do kisserii i meczetu Kajrawijin w samym sercu medyny.

Brama Bab Ftouh, Fez
Brama Bab Ftouh, Fez

Bab Ftouh na południowym wschodzie prowadzi do dzielnicy andaluzyjskiej. Bab Guissa na północy, niegdyś tradycyjna brama dla rolników z regionu Rif, obecnie jest wykorzystywana głównie dla dostaw surowców dla rzemieślników. W jej sąsiedztwie odbywa się także handel drewnem, skórami, oliwkami i innymi produktami rolniczymi. Dlatego też w okolicy tej działają liczne zakłady stolarskie i wytłaczarnie oleju.

Brama Bab Guissa, Fez
Brama Bab Guissa, Fez

W medynie (Fez El Bali) znajduje się mnóstwo budowli religijnych pochodzących z epoki średniowiecza. Do najważniejszych należy bez wątpienia meczet Karawijjin wzniesiony w 862 roku i rozbudowany w pierwszej połowie XII wieku za panowania Ali ben Jussufa. Liczy on 16 naw, każda z 21 przęsłami, podzielony jest 15 rzędami kolumn.

Meczet Al-Karawijjin, Fez
Meczet Al-Karawijjin, Fez

Budowla może pomieścić ponad 20 000 wiernych.

Jednym z najbardziej interesujących zabytków Fezu jest uniwersytet Al-Karawijjin powołany do życia już w 859 roku.

Uniwersytet Al-Karawijjin, Fez
Uniwersytet Al-Karawijjin, Fez

Uniwersytet trafił do księgi rekordów Guinessa jako „najstarsza na świecie czynna do czasów obecnych wyższa uczelnia”. W średniowieczu uniwersytet odegrał nadzwyczaj ważną rolę w rozwoju związków kulturalnych między muzułmańskim Wschodem i chrześcijańską Europą. Uczelnia ta wydała mnóstwo wybitnych islamskich uczonych, teologów i filozofów.

Kajrawijin był i wciąż pozostaje religijnym centrum Maroka, a jego koraniczni uczeni są najwyższym autorytetem w kwestiach wiary.

Medresa Seffarine, Fez
Medresa Seffarine, Fez

W pobliżu meczetu i jego medresy-uniwersytetu znajdują się jeszcze trzy inne szkoły koraniczne. Niedaleko południowo-wschodniego narożnika kompleksu stoi trzynastowieczna medresa Seffarine. Pod drewnianą, wspaniale rzeźbioną kopułą znajduje się fontanna, a wokół dziedziniec, na którym widnieje najstarszy feski mihrab – nisza w ścianie wskazująca kierunek, w którym znajduje się Mekka. W tę stronę zwracają się modlący się muzułmanie. Przy południowo-zachodnim narożniku meczetu znajduje się siedemnastowieczna medresa Cherratine. Jako jedyna w Fezie została wybudowana przez Alawitów. Deseń ułożony z zellij nie jest tak dekoracyjny jak w starszych szkołach koranicznych, ale bynajmniej nie ustępuje im atrakcyjnością.

Medresa Cherratine, Fez
Medresa Cherratine, Fez
Medresa Attarine, Fez
Medresa Attarine, Fez

Od północy z meczetem sąsiaduje medresa Attarine z XIV wieku otwarta w 2010 roku po czteroletniej renowacji. W pomieszczeniu wejściowym widać jeden z najbardziej finezyjnych i najbardziej skomplikowanych deseni mozaikowych z zellij, jaki można obejrzeć w Efezie, dziedziniec zaś otoczony marmurowymi kolumnami i łukami z drewna cedrowego jest prawdziwą perłą architektury.

Inne meczety, równie ważne, choć zbudowany później, to między innymi Meczet Andaluzyjski z IX w. i mery nidzki meczet Chgerablijjine na Talaa Kebira. Ponieważ niewierni nie mają wstępu do meczetu, można co najwyżej rzucić okiem na dziedziniec świątyni, gdy otwarta jest brama.

Grobowiec Mulaja Idrisa II, Fez
Grobowiec Mulaja Idrisa II, Fez

Najważniejsza zellija w Fezie znajduje się w grobowcu Mulaja Idrisa II, założyciela miasta i jego patrona. Budowla została wzniesiona w XIII w., w epoce merynidzkiej i odnowiona w XV wieku. Jako miejsce pielgrzymek ustępuje ona ważnością jedynie grobowcowi Idrisa I w mieście Mulaj Idris. W tym świętym miejscu, które tradycyjnie odwiedzane jest zwłaszcza przez kobiety, pielgrzymi mogą błagać świętego o błogosławieństwo.

Fas al-Dżadid, Fez
Fas al-Dżadid, kwartał żydowski, Fez

Dzielnica Fas al-Dżadid to druga medyna Fezu. Znajduje się tutaj mnóstwo interesujących zabytków pochodzących z czasów panowania Merynidów. Sąsiaduje ona ze starą medyną od południowego zachodu. Jej nazwa oznacza „Nowy Fez”. Powstała ona w XIII wieku za panowania Merynidów.

Jardins de Boujeloud, Fez
Jardins de Boujeloud, Fez

Stary Fez od nowego dzieli Jardins de Boujeloud, wielki park, którego główne wejście znajduje się przy avenue des Français. Cienisty ogród daje ochłodę podczas upałów, a przy okazji pozwoli napić się kawy lub spożyć śniadanie w swojej kawiarni.

Warto udać się avenue des Français na zachód, a następnie skręcić w lewo w grande rue de Fès El Jedid, przejść pod potężną bramą trzynastowieczną bramą Semmarine na rue Sekkakine, a dalej na grande rue des Merinides i wreszcie dotrzeć do kwartałów żydowskich (mellah). Powstały one w XIII wieku dla wychodźców z Półwyspu Iberyjskiego, ale obecnie większość domów z drewnianymi balkonami i detalami z kutego żelaza pochodzi z XVIII i XIX wieku. W dzielnicy tej znajdziemy również cmentarz żydowski (z ponad 12 000 macew) i synagogę Habarim zamienioną na muzeum kultury materialnej Żydów.

Pałac królewski Dâr-al-Makhzen, Fez
Pałac królewski Dâr-al-Makhzen, Fez

Z bramy na końcu cmentarza wychodzi się na plac des Alaouites i wprost na widniejące za nim dostojne wejście do pałacu królewskiego Dâr-al-Makhzen, największej atrakcji dzielnicy. Złociste wrota z brązu, rzeźbione łuki i marmurowe kolumny robią spore wrażenie. Pałac nie tylko jest zamknięty, ale też pilnie strzeżony, w jego murach bowiem odbywają się posiedzenia rządu i tu rezyduje król, ilekroć przybywa do Fezu. Nie da się niestety wejść do środka rezydencji, można jedynie podziwiać efektowne brązowe wrota w murze okalającym ogród.

Trzecia dzielnica Fezu – nowy Fez – została zbudowany przez Francuzów na początku XX wieku zgodnie z europejskimi wzorcami urbanistycznymi. Znajdują się tutaj luksusowe hotele, placówki handlowe i zaspokajające wszelkie możliwe kulinarne upodobania liczne placówki gastronomiczne, a także najważniejsze banki i biura turystyczne. Ktoś, kto nie ma ochoty na hałas i targowanie się we medynie, może skorzystać z oferty Centre Artisanal, a także sklepów przy głównej alei Mohammeda V, które sprzedają tradycyjne wyroby rękodzielnicze po ustalonych cenach.

Każdego roku, na początku lata, odbywa się w Fezie międzynarodowy festiwal muzyki sakralnej. Do miasta przyjeżdża mnóstwo wybitnych muzyków wykonujących tradycyjną muzykę religijną, przy tym nie tylko wschodnią. Razem z dziwaczną muzyką Berberów, wprowadzającą słuchaczy w tajemniczy trans, a także muzyką licznych narodów arabskich, można tutaj usłyszeć święte hymny Indii, sakralną muzykę Celtów, chrześcijańskie psalmy… itd., itd. Razem z koncertami w mieście odbywają się liczne wystawy, seminaria i wykłady.

PODZIEL SIĘ